SpaceX đã vào quỹ hưu trí của bạn chỉ với 5% cổ phần như thế nào

Thương vụ IPO lớn nhất lịch sử, xét theo một thước đo, cũng là một trong những thương vụ nhỏ nhất. Khi SpaceX bắt đầu giao dịch trên Nasdaq ngày 12/6 với mã SPCX, công ty chỉ bán ra công chúng khoảng 5% cổ phần. Ở phần lớn các tập đoàn lớn của Mỹ, con số này trên 90%.

Chừng đó vẫn đủ để hình thành giá, và mức giá thật ngoạn mục. Cổ phiếu phát hành ở mức 135 USD đóng cửa phiên đầu tiên quanh 161 USD, định giá công ty khoảng 2.100 tỷ USD. Trong vài tuần, Elon Musk, người sở hữu khoảng 42% cổ phần và tỷ lệ quyền biểu quyết cao hơn nhiều, được gọi là “nghìn tỷ phú” đầu tiên của thế giới.

Đến ngày 29/7, sau khi cổ phiếu mất khoảng một nửa so với đỉnh, chính ông tự gọi mình là “cựu nghìn tỷ phú”. Theo thống kê tháng 9 của Forbes, ông sở hữu khoảng 900 tỷ USD, trong hầu hết hoàn cảnh vẫn là một vị thế khá thoải mái.

Ít ai để ý hơn tới việc một công ty có quá ít cổ phiếu lưu hành lại nhanh chóng lọt vào khoản tiết kiệm hưu trí của người bình thường đến thế.

Luật chơi mới

Vài tháng trước khi niêm yết, Nasdaq sửa phương pháp tính chỉ số Nasdaq-100, chỉ số mà quỹ khổng lồ Invesco QQQ và vô số sản phẩm hưu trí mô phỏng theo. Từ ngày 1/5, một công ty lớn mới niêm yết có thể được đưa vào chỉ số chỉ sau 15 phiên, thay vì chờ thời gian quan sát thông thường.

Yêu cầu tối thiểu về tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng bị bãi bỏ. Các công ty có tỷ lệ này thấp còn được nhân hệ số trọng số, nên 4,3% cổ phiếu tự do có thể được tính như 12,9% trong chỉ số.

SpaceX được đưa vào Nasdaq-100 trước giờ mở cửa ngày 7/7. Ước tính lượng mua tự động sau đó ở các quỹ gắn với chỉ số Nasdaq và Russell dao động từ 22 đến 27 tỷ USD, riêng QQQ khoảng 4,3 tỷ USD.

Trong đợt cơ cấu tháng 9, tỷ trọng của công ty tăng hơn gấp đôi. Chỉ số S&P 500, vốn đòi hỏi lịch sử có lãi, đến nay vẫn chưa đưa SpaceX vào: công ty lỗ 4,94 tỷ USD năm 2025 và 541 triệu USD trong quý gần nhất, trên doanh thu 7,81 tỷ USD.

“Mức độ khan hiếm được tạo ra một cách nhân tạo lớn nhất mà chúng ta từng thấy trong một vụ IPO.” — Scott Galloway, Đại học New York

Lập luận của Nasdaq rất đơn giản: một chỉ số bỏ qua một trong những công ty giá trị nhất nước thì khó đại diện tốt cho thị trường. Galloway và những người khác phản bác rằng các quỹ thụ động lẽ ra phải đi theo mức giá do nhà đầu tư chủ động hình thành.

Với quá ít cổ phiếu được bán ra, các quỹ chỉ số chiếm phần lớn lực mua, tức là chính họ cũng góp phần định giá.

Gỡ phong tỏa

Lượng cổ phiếu tự do sẽ không mãi nhỏ như vậy. Bản cáo bạch quy định lộ trình giải tỏa dần cổ phần của nhà đầu tư và nhân viên nắm giữ trước IPO. Sau báo cáo quý II đầu tháng 8, tới 911,5 triệu cổ phiếu được phép bán.

Các đợt tiếp theo diễn ra trong mùa thu, còn thời hạn cấm bán 180 ngày chủ yếu với cổ đông trước IPO kết thúc khoảng ngày 8–9/12. Musk và những người nội bộ khác bị ràng buộc 366 ngày, đến tháng 6/2027.

Mỗi đợt giải tỏa nhỏ so với tổng số cổ phiếu của SpaceX nhưng lớn so với lượng thực sự được giao dịch. Vào tháng 12, các quỹ đã mua hồi tháng 7 sẽ gặp hàng nghìn nhân viên và nhà đầu tư sớm lần đầu được quyền bán.

Theo các bản tin khi đó, khoảng 4.400 nhân viên trở thành triệu phú trên giấy nhờ IPO. Hẳn một số người trong đó cũng muốn thành triệu phú bằng tiền mặt.

Đến nay thị trường vẫn trụ được. Cổ phiếu tăng khoảng 6% vào ngày đợt giải tỏa tháng 8 có hiệu lực và giao dịch quanh 150 USD trong tuần thứ ba của tháng 9, cao hơn giá IPO nhưng thấp xa đỉnh khoảng 211 USD sau niêm yết. Đợt giải tỏa tháng 12 lớn hơn nhiều.

Trong quỹ hưu trí

Hiện số tiền còn nhỏ. Một lãnh đạo của Vanguard cho biết khi niêm yết rằng một tài khoản hưu trí gắn chỉ số điển hình trị giá 50.000 USD chỉ nắm khoảng 57 USD cổ phiếu SpaceX. Con số này sẽ tự động tăng khi lượng cổ phiếu tự do tăng và tỷ trọng chỉ số tăng theo, bất kể người tiết kiệm nghĩ gì về tên lửa tái sử dụng hay về xAI, mảng trí tuệ nhân tạo được sáp nhập vào SpaceX trước khi niêm yết.

Công ty tư nhân cực lớn tiếp theo lên sàn chắc chắn đã nghiên cứu kỹ tất cả những điều này, bắt đầu từ bộ quy tắc của Nasdaq.

Nguồn

• Wikipedia: Initial public offering of SpaceX
• 24/7 Wall St: SpaceX added to Nasdaq-100 (9 Jul 2026)
• 24/7 Wall St: Index funds are being forced to buy SpaceX (22 Sep 2026)
• CNN: SpaceX rises 6% after more than 900 million shares are unlocked
• Fox Business: SpaceX IPO turning workers into millionaires
• Forbes: the top 10 richest people in the world (September 2026)

Ảnh bìa: Lars Plougmann, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0. Đã cắt khung.